Þórhallur Heimisson
skrifar um Havaí.
Flestir sem hugsa um Havaí án þess að hafa komið þangað, sjá án efa fyrir sér blátt Kyrrahafið, pálmatré sem hreyfast í hlýjum vindinum, eldfjöll, fólk með blómakransa um hálsinn og í strápilsum að dansa Hulu.
Allt á þetta við um eyjuna Havaí. En undir hinni fallegu mynd er saga sem er miklu margbreytilegri en flestir ferðamenn gera sér grein fyrir. Havaí er eyjaklasi langt úti í norðurhluta Kyrrahafsins og eitt af 50 ríkjum Bandaríkjanna. Eyjarnar eru einangraðar frá öðrum löndum og meginlöndum, og einmitt þessi einangrun hefur mótað bæði náttúruna og fólkið.
Eyjaklasinn samanstendur af átta megin eyjum, þar sem Havaí eyja, einnig kölluð Big Island, er stærst. Þar eru meðal annars að finna eyjarnar Hilo og Kailua-Kona. Aðrar þekktar eyjar eru Oʻahu, Maui, Kauaʻi, Molokaʻi og Lānaʻi.
Allt eru þetta eldfjallaeyjar. Eldfjöll hafa byggt eyjarnar upp á milljónum ára og eru enn mjög virk. Á Big Island eru meðal annars Kīlauea og Mauna Loa, tvö af virkustu eldfjöllum heims.
Löngu áður en evrópskir landkönnuðir komu til Havaí sigldu þangað pólýnesískir sæfarar, þúsundir kílómetra yfir Kyrrahafið, í tvíbytnum. Þeir höfðu engin nútíma siglingatæki. Þeir notuðu sólina, stjörnurnar, hafstrauma, vindinn og jafnvel flug fuglanna til að rata. Talið er að landnám Havaí hafi átt sér stað um 1000–1200 eftir Krist. Þetta fólk kom ekki tómhent til eyjanna. Það flutti með sér svín, hunda, hænur, sætar kartöflur, banana, kókoshnetur og sykurreyr – plöntur og dýr sem urðu grundvöllur lífsins á eyjunum.
Árið 1778 kom breski landkönnuðurinn James Cook til Havaí og varð fyrsti Evrópumaðurinn sem vitað er um að hafi komið þangað. Hann kallaði þær Sandwich Islands. Árið eftir lést hann við Kealakekua Bay á Big Island. Á þessum tíma voru eyjarnar ekki eitt ríki. En einn maður átti eftir að breyta því. Það var Kamehameha sem kallaður er „Hinn mikli“. Eftir margra ára átök tókst honum að sameina eyjarnar undir einni stjórn árið 1810. Þannig varð til konungsríki Havaí. Svo komu trúboðar og nýir sjúkdómar námu land, vesturveldin sóttu að og sykurframleiðsla breytti efnahagskerfinu. Að lokum var konungsveldinu steypt af stóli árið 1893. Havaí var innlimað í Bandaríkin 1898 og árið 1959 varð Havaí 50. ríki Bandaríkjanna.
Havaí tengist líka á dramatískan hátt sögu Síðari heimsstyrjaldarinnar. Snemma morguns sunnudaginn 7. desember 1941 réðust um 350 japanskar flugvélar á bandarískar herstöðvar á Oʻahu. Aðalmarkmiðið var bandaríski Kyrrahafsflotinn sem hafði mikilvæga aðstöðu í Pearl Harbor. Árásin stóð í um tvær klukkustundir.
Japanir sökktu eða skemmdu fjölda bandarískra herskipa, þar á meðal orrustuskipin USS Arizona, USS Oklahoma og USS West Virginia. Um 2.400 Bandaríkjamenn létust og rúmlega 1.100 særðust. Það sem gerði árásina sérstaklega miskunnarlausa var að hún var gerð án formlegrar stríðsyfirlýsingar. Bandaríkjamenn voru því teknir að miklu leyti óundirbúnir. USS Arizona varð tákn árásarinnar. Skipið varð fyrir sprengju sem olli gífurlegri sprengingu í skotfærageymslum þess. 1.177 sjómenn og landgönguliðar létust um borð. Flak Arizona liggur enn á botni hafnarinnar og yfir því stendur “USS Arizona Memorial”. Olía lekur úr flakinu og hefur stundum verið kölluð „tears of the Arizona“ – tár Arizona.
Daginn eftir, 8. desember 1941, lýstu Bandaríkin yfir stríði á hendur Japan. Nokkrum dögum síðar lýstu Þýskaland og Ítalía yfir stríði á hendur Bandaríkjunum. Þar með voru Bandaríkin komin inn í síðari heimsstyrjöldina. Það breytti gangi stríðsins. Bandaríkin gátu framleitt gríðarlegt magn herskipa, flugvéla, skriðdreka og annars hergagnabúnaðar. Að lokum tóku þau þátt í stríðinu bæði í Evrópu og Kyrrahafi. Í dag er Pearl Harbor eitt mikilvægasta sögulega minnismerki Bandaríkjanna.
Svo við snúum okkur að náttúru Havaí, þá er hún næstum óraunveruleg. Eiginlega eins og Ísland en samt allt öðruvísi. Á einum degi getur maður upplifað svartar hraunbreiður, græna regnskóga, fossandi fjallshlíðar, hvítar sandstrendur og djúpblátt hafið. Á Big Island er hægt að fara í eldfjalla þjóðgarð Havaí, þar sem eldfjöllin Kīlauea og Mauna Loa móta landslagið. Þar finnur maður gíga, hraunbreiður, gufusvæði, regnskóga og strendur. Þjóðgarðurinn nær upp í um 4.170 metra hæð og er bæði verndarsvæði fyrir lífríkið og á heimsminjaskrá UNESCO.
Ekki er hægt að segja frá Havaí án þess að tala um heimamenn. Ég ætla að nefna nokkur dæmi. Aloha er auðvitað eitt þekktasta orð Havaí. Aloha er meira en bara kveðja. Það tengist hlýju, virðingu og vináttu og lýsir samfélaginu á Havaí vel. Hula-dansinn sem eyjarnar eru frægar fyrir er ekki bara skemmtun fyrir ferðamenn. Hann er hluti af menningarhefð þar sem sögur, náttúra og trú eru tjáð með hreyfingu, tónlist og söng. Og maturinn segir líka sína sögu. Taró, ferskur fiskur, ávextir, grænmeti og áhrif frá ólíkum menningarheimum sem hafa komið til eyjanna hafa skapað matarmenningu sem er ótrúlega fjölbreytt.
