Þórhallur Heimisson
skrifar um Páskaeyju.
Þið sem hafið lesið pistlana mína hér á vefnum vitið að ég er mikill sögunörd. En fátt heillar mig samt meira en stórbrotin náttúra jarðarinnar. Til eru slíkir staðir í heiminum sem maður heimsækir einungis vegna þess að þeir eru fallegir.
Svo eru til staðir sem maður fer til vegna þess að maður vill upplifa söguna. Páskaeyja, eða Rapa Nui eins og hún heitir á máli frumbyggja, er hvoru tveggja – en fyrst og fremst er eyjan staður sem vekur ferðalang til umhugsunar.
Ég hef alltaf heillast af stöðum þar sem saga, trú og mannlíf fléttast saman. Rapa Nui er einn af þeim stöðum. Hún er svo langt frá öðrum byggðum landsvæðum að þegar maður stendur þar og horfir út yfir Kyrrahafið er auðvelt að ímynda sér að maður sé kominn að enda heimsins.
Páskaeyja eða Rapu Nui, tilheyrir Síle en er um 3.700 kílómetra frá meginlandi Suður-Ameríku. Þar búa að staðaldri um 7.700 manns, þar á meðal fólk af Rapa Nui-frumbyggjaþjóðinni. Eyjan er þríhyrningslaga í laginu, tæplega 25 km löng og um 12 km breið þar sem hún er breiðust. Hæsta stóra eldfjallið á eyjunni heitir Terevaka og rís 507 metra yfir sjávarmál. Páskaeyja er einangruð eyja í bókstaflegri merkingu þess orðs og talin eitt af afskekktustu byggðu svæðum jarðar.
Fyrir mörg hundruð árum komu þangað polynesískir sæfarar. Þeir höfðu hvorki kort né nútíma siglingatæki, en kunnu að lesa stjörnurnar, vindinn og hafið. Þeir sigldu í litlum bátum yfir þúsundir kílómetra af opnu hafi og fundu þessa litlu eldfjallaeyju.
Frá um 10. til 16. aldar reistu Rapa Nui-menn hundruð stórkostlegra steinstyttna á eyjunni, sem kallast Moai. UNESCO telur um 900 styttur vera á eyjunni, auk meira en 300 helgipalla, eða ahu. Pallarnir voru hannaðir sem traustir sökklar til að bera hinar risastóru styttur. Auk þess að vera einhverskonar altari voru pallarnir notaðir sem grafhýsi. Flestir pallarnir eru með fram ströndinni, oft nálægt ferskvatnslindum sem voru lífsnauðsynlegar fyrir samfélögin.
Hinar risastóru höggmyndir tengjast forfeðradýrkun og samfélagsgerð Rapa Nui-fólks. Þær eru hljóðar, dularfullar, alvarlegar og næstum mannlegar að sjá og minna á fyrri tíð.
Þegar fyrstu Evrópubúarnir komu til eyjarinnar stóðu margar stytturnar enn uppréttar. En rúmri öld síðar, um 1840, höfðu þær næstum allar verið felldar. Þessi eyðilegging var ekki af völdum náttúruhamfara, heldur manna. Deilt er um meðal fræðimanna hvað var þess valdandi.
Náttúra Páskaeyjar er ekki síður áhugaverð en sagan. Eyjan er mynduð úr eldfjöllum og landslagið er óvenjulegt: grænar hlíðar, hraun, eldgígar, hellar, klettar og endalaust Kyrrahafið. Eitt merkilegasta svæðið er Rano Raraku, eldgígur þar sem stór hluti Moai-styttanna var höggvinn út úr mjúku eldfjallagrjótinu.
Þar má enn sjá styttur sem virðast hálfunnar og sitja fastar í hlíðum eldfjallsins. Það er eins og höggvinn steinn hafi allt í einu verið yfirgefinn og handverksmennirnir horfið.
Annað stórkostlegt sjónarspil er Ahu Tongariki, þar sem fimmtán Moai standa saman við ströndina. Að sjá þær í morgunbirtu eða við sólsetur er upplifun sem ferðamaður gleymir aldrei. Og svo er Anakena-ströndin, með ljósum sandi og pálmatrjám. Þar verður Rapa Nui allt í einu ekki bara fornleifafræðilegur vettvangur heldur dásamleg, suðræn Kyrrahafseyja.
En Rapa Nui er meira en „ráðgáta“. Þarna bjó og býr raunverulegt fólk með fjölskyldur, trú, stjórnskipan, list, tungumál og hefðir. Saga heimamanna er sársaukafull. Evrópumenn komu fyrst til eyjarinnar árið 1722, þegar hollenski sæfarinn Jacob Roggeveen sigldi þar að á páskadag – og þaðan kemur nafnið Páskaeyja. Á 19. öld urðu íbúarnir síðan fyrir hræðilegum afleiðingum þrælaveiða, sjúkdóma sem Evrópubúar báru með sér og nýlendustefnu. Í dag er Rapa Nui-fólkið hins vegar ekki bugað. Þvert á móti er mikil vakning meðal þeirra sem endurspeglast í menningu, tungumáli, dansi, tónlist og sjálfsmynd heimamanna.
